Is AI-geletterdheid verplicht?
Ja. Artikel 4 van de AI-verordening (de EU AI Act) verplicht organisaties die AI-systemen aanbieden of gebruiken om maatregelen te nemen voor de AI-geletterdheid van hun mensen. Die plicht geldt sinds 2 februari 2025 en blijft bestaan na de wijziging van juli 2026.
AI-geletterdheid betekent dat je mensen genoeg weten van AI om het verantwoord te gebruiken: wat een tool kan, waar hij de mist in gaat en welke gegevens er niet in horen. Gebruik je ChatGPT, Claude, Copilot of een AI-functie in je CRM, dan ben je in de termen van de wet een gebruiksverantwoordelijke en valt je bedrijf onder artikel 4. De Europese Commissie geeft zelf het voorbeeld van een bedrijf waar medewerkers ChatGPT gebruiken voor advertentieteksten of vertalingen. Ook die medewerkers moeten volgens de Commissie de specifieke risico's kennen, zoals hallucinaties: verzonnen antwoorden die overtuigend klinken.
Uit onderzoek van ABN AMRO en MWM2 onder 777 Nederlandse organisaties (juni 2026) blijkt dat 78 procent van de mkb-bedrijven AI gebruikt. Slechts 9 procent heeft een formeel beleid voor externe AI-tools.
Dit artikel gaat alleen over artikel 4. Het totaaloverzicht van de wet, met alle ingangsdata en boetes, staat in de EU AI Act uitgelegd. Het is algemene informatie met peildatum november 2026. Leg je eigen situatie voor aan een jurist.
Wat is er na de Omnibus veranderd aan artikel 4?
De Digital Omnibus on AI, Verordening (EU) 2026/1744, is op 27 juli 2026 in werking getreden en heeft artikel 4 herschreven. De plicht blijft bestaan. Een 'toereikend niveau' van AI-geletterdheid staat er niet meer in.
| Onderdeel | Oude tekst (2024) | Nieuwe tekst (sinds juli 2026) |
|---|---|---|
| Kern van de plicht | Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken "nemen maatregelen om, zoveel als mogelijk, te zorgen voor een toereikend niveau van AI-geletterdheid" | Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken nemen maatregelen om de ontwikkeling van AI-geletterdheid te ondersteunen ("take measures to support the development of AI literacy") |
| Niveau | Een toereikend niveau, zonder nadere invulling | Geen vast niveau, en je hoeft geen niveau per persoon te garanderen |
| Rol van EU en lidstaten | Stond niet in artikel 4 | De Commissie en de lidstaten ondersteunen bedrijven, onder meer met praktijkvoorbeelden (lid 2) |
| AI-board | Stond niet in artikel 4 | Stelt aanbevelingen op, met Europese competentiekaders als basis (lid 3) |
| Voor wie | Aanbieders en gebruiksverantwoordelijken | Ongewijzigd |
Bronnen: Verordening (EU) 2024/1689, Verordening (EU) 2026/1744 en de AI Literacy Q&A van de Europese Commissie. De nieuwe tekst is weergegeven met de formulering van de Commissie.
In de praktijk verschuift de vraag. Onder de oude tekst draaide het om een uitkomst: is iedereen voldoende geletterd? Onder de nieuwe tekst gaat het om je inspanning: welke maatregelen heb je genomen, en passen die bij de tools en risico's in je bedrijf?
Ga je hoog-risico AI uit bijlage III gebruiken, bijvoorbeeld bij werving en selectie, dan komt daar vanaf 2 december 2027 een extra plicht bij. De mensen die menselijk toezicht houden op zo'n systeem moeten daarvoor bekwaam en opgeleid zijn. De Commissie benadrukt dat die plicht na de Omnibus gewoon blijft staan.
Heb je een AI-geletterdheid certificaat nodig?
Nee. De Commissie schrijft in haar Q&A letterlijk: "There is no need for a certificate." Organisaties kunnen volgens de Commissie een intern overzicht bijhouden van trainingen en andere begeleidende initiatieven.
Een certificaat kan wel dienen als bewijsstuk in dat interne overzicht. Het laat zien dat iemand op een bepaalde datum een toets of training heeft afgerond. Wat het niet laat zien: of je maatregelen passen bij de tools die je team gebruikt. Dat leg je vast in de documentatie hieronder.
Wat moet je als mkb-bedrijf vastleggen?
Leg vast welke AI je gebruikt, wie wat moet weten en welke maatregelen je per rol hebt genomen. De Commissie noemt als minimum vier stappen: zorg voor een algemeen begrip van AI in je organisatie, bepaal je rol (aanbieder of gebruiker), schat de risico's van je AI-systemen in en bouw daarop je acties, afgestemd op de kennis van je mensen en de context waarin je AI gebruikt.
Vertaald naar een klein bedrijf zijn dat vijf documenten. Een spreadsheet volstaat.
1. Een AI-overzicht: wie gebruikt welke tools? Noteer per tool waarvoor hij wordt gebruikt, door wie, welke gegevens erin gaan en of klanten met de uitkomst te maken krijgen. Neem ook AI-functies in bestaande software mee, zoals je boekhoudpakket, mailprogramma of CRM.
2. Maatregelen per rol. Niet iedereen hoeft hetzelfde te weten. Een voorbeeld:
| Rol | AI-gebruik | Wat diegene moet weten | Passende maatregel |
|---|---|---|---|
| Marketing | Teksten en beelden maken | Hallucinaties, auteursrecht, wanneer je AI-content moet kenbaar maken (artikel 50) | Training plus huisregels voor publicatie |
| Klantenservice | Antwoorden voorbereiden, AI agent op de site | Transparantieplicht, controle voor verzending, geen klantgegevens in losse tools | Werkinstructie en vast meekijkmoment |
| HR | Cv's samenvatten | Werving is een hoog-risico gebied (bijlage III), vooroordelen in uitkomsten, AVG | Verdiepende training en afstemming met een jurist |
| Directie | Toolkeuze en beleid | Rollen en risiconiveaus in de AI Act, wie waarvoor verantwoordelijk is | Training op beleid en risico-indeling |
3. Een trainingsregister. Noteer per persoon de datum, het onderwerp, de vorm (training, toets, werkinstructie), wie het verzorgde en eventueel de uitslag of het certificaat. De Commissie waarschuwt dat alleen een gebruiksaanwijzing laten lezen in veel gevallen weinig effect heeft.
4. Werkafspraken. Leg vast wat wel en niet in AI-tools mag, zoals klantgegevens en vertrouwelijke stukken. Met dat beleid zit je al bij de 9 procent uit het onderzoek hierboven. Wat de AVG daarbij vraagt, lees je in AI gebruiken binnen de AVG.
5. Een vast evaluatiemoment. Kijk opnieuw bij elke nieuwe tool en minstens eens per jaar. De Autoriteit Persoonsgegevens adviseert om AI-geletterdheid strategisch aan te pakken, bijvoorbeeld met een meerjarig actieplan.
Wie houdt in Nederland toezicht op artikel 4?
Volgens de Commissie houden nationale markttoezichthouders vanaf 2 augustus 2026 toezicht op artikel 4. Nederland heeft die toezichthouder in november 2026 nog niet formeel aangewezen (peildatum november 2026).
Het kabinet bracht het voorstel voor de Uitvoeringswet AI-verordening van 20 april tot 1 juni 2026 in consultatie. Volgens de planningsbrief Digitale Zaken wil het kabinet het wetsvoorstel in het tweede kwartaal van 2027 bij de Tweede Kamer indienen. In het voorstel houden bestaande toezichthouders toezicht binnen hun eigen domein en krijgen de Autoriteit Persoonsgegevens en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur een coördinerende rol.
De AP treedt nu al op als coördinerend AI- en algoritmetoezichthouder. Ze publiceerde de handreikingen Aan de slag met AI-geletterdheid (30 januari 2025) en Verder bouwen aan AI-geletterdheid, met voorbeelden en tips voor organisaties.
Voor jou betekent dit: de plicht geldt al, ook al kan in Nederland nog niemand er een AI Act-boete voor opleggen. Sancties moeten volgens de Commissie straks proportioneel zijn, met aandacht voor de ernst van de overtreding en of er opzet of nalatigheid in het spel was. Wat je nu vastlegt, hoef je later niet terug te zoeken.
Hoe begin je deze week met artikel 4?
1. Meet waar je team staat. Laat iedereen die met AI werkt de gratis AI-geletterdheidstest doen: 55 vragen, met een certificaat bij een score van 70 procent of hoger. Zet de uitslagen in je trainingsregister. 2. Maak je AI-overzicht. Loop met je team na welke tools en AI-functies in gebruik zijn. 3. Kies per rol een maatregel. Gebruik de tabel hierboven als startpunt. 4. Plan het evaluatiemoment.
Blijkt uit de nulmeting dat iemand specifieke kennis mist, dan kun je dat gericht oppakken in een 1-op-1 AI training met de tools en taken van die persoon.
Veelgestelde vragen
Is AI-geletterdheid verplicht voor kleine bedrijven? Ja. Artikel 4 van de AI Act geldt sinds 2 februari 2025 voor elke organisatie die AI-systemen aanbiedt of beroepsmatig gebruikt, ook als dat alleen ChatGPT of Claude is. Na de Omnibus van juli 2026 vraagt de wet maatregelen die AI-geletterdheid ondersteunen, zonder vast niveau.
Heb ik een AI-geletterdheid certificaat nodig? Nee. De Europese Commissie schrijft dat er geen certificaat nodig is. Je kunt een intern overzicht van trainingen en andere maatregelen bijhouden. Een certificaat kan in dat overzicht dienen als bewijsstuk dat iemand een toets of training heeft afgerond.
Wat is het verschil tussen de oude en de nieuwe tekst van artikel 4? De oude tekst vroeg maatregelen om zoveel als mogelijk te zorgen voor een toereikend niveau van AI-geletterdheid. Sinds Verordening (EU) 2026/1744, in werking op 27 juli 2026, vraagt artikel 4 maatregelen die de ontwikkeling van AI-geletterdheid ondersteunen, zonder vast niveau per persoon.
Wat moet ik vastleggen voor artikel 4? Leg vast welke AI-tools je gebruikt en door wie, wat elke rol moet weten, welke trainingen en werkinstructies je hebt gegeven, welke werkafspraken gelden en wanneer je dit opnieuw bekijkt. Een spreadsheet volstaat.
Wie controleert AI-geletterdheid in Nederland? In november 2026 is in Nederland nog geen toezichthouder formeel aangewezen voor de AI Act. Het kabinet wil de Uitvoeringswet AI-verordening in het tweede kwartaal van 2027 indienen. In dat voorstel coördineren de Autoriteit Persoonsgegevens en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur het toezicht.
Zelf aan de slag?
Begin met de gratis AI-geletterdheidstest als nulmeting voor jezelf of je team. Wil je daarna gericht bijleren met je eigen tools, dan werk je in een 1-op-1 AI training van 3 uur met Tarik Eraslan, op locatie in Amsterdam-Zuid of online via Microsoft Teams. Gevorderd kost €449 en Specialist €579 ex btw.
